Okres od Niedzieli Palmowej do Wielkiej Soboty to dla chrześcijan szczególny czas. Dni oczekiwania i przygotowywania się do Triduum Paschalnego to z jednej strony moment zadumy i refleksji duchowej oraz religijnej, z drugiej zaś czas związany nieodłącznie z tradycją, jaką praktykowali nasi przodkowie, a której pewne elementy zostały do dziś.
I choć większość wierzeń związanych z Wielkim Tygodniem przechodzi do historii i staje się elementem etnografii, a nie naszej codzienności, w wielu domach wciąż jeszcze można odnaleźć okruchy dawnych wierzeń. Warto je sobie przypomnieć, są bowiem świadectwem dziedzictwa, echem dawnych czasów, a często też światłem na współczesne zachowania i zwyczaje.
Wspomnienie dawnych zwyczajów zacznijmy więc pokrótce od Niedzieli Palmowej.
Kwietna Niedziela, czyli zjedz bazia na zdrowie
Zobacz też: Słowiańskie korzenie i cała masa przesądów. Nasi przodkowie wierzyli w wielką moc wielkanocnej palmy
Niedziela Palmowa, zwana również Kwietną, była początkiem Wielkiego Tygodnia i dniem szczególnym. Podczas mszy odczytywano lub śpiewano (robi się to oczywiście nadal) ewangelię z opisem ostatnich godzin życia Jezusa. Tradycyjnie też święcono palmy. Ludowe wierzenie nadawały gałązkom zdobionym kwiatami z bibuły i baziami moc ochronną. Według wierzeń naszych przodków palma miała chronić dom, ludzi i zwierzęta. Poświęcona w kościele była wtykana za obraz, by przez cały rok, aż do następnej Wielkanocy, otaczała całe domostwo opieką.
Wielu z nas pamięta (a niektórzy nadal praktykują) zwyczaj zjadania bazi, który miał zapowiadać zdrowie na nadchodzący rok.
Wielkie porządki na nowy początek
Gdy poświęcono już palmy, nadchodził Wielki Poniedziałek - zwyczajowo był to dzień oznaczający początek rytualnego oczyszczania świata. Gospodynie chwytały więc za miotły, by usunąć brud nagromadzony po zimie. Sprzątano nie tylko wnętrze domu, ale ponieważ było już przyjemnie i wiosennie, także obejście domu.
Porządki te symbolizowały wypędzanie zła, jak czytamy na stronie Muzeum Wsi Mazowieckiej:
"Porządki wielkotygodniowe miały nie tylko wymiar praktyczny, ale i magiczny - usuwały z domu choroby i nieszczęścia".
We wtorek nadal usuwano pozostałości po zimie - pucowano, myto i sprzątano dom, ale też naprawiano sprzęty, by przygotować się na "nowy czas".
Zakończenie postu
Szczególne zwyczaje i rytuały były związane z Wielką Środą. Tego dnia nasi przodkowie symbolicznie kończyli 40-dniowy post, który wszystkim dał się już we znaki. Rytuały tego dnia oznaczały przejście od niedostatku do obfitości. Tłukło się więc symbolicznie garnek z żurem albo wylewało lub też zakopywało w ziemi zupę, która symbolizowała okres ubogiej diety i niedojadania.
Innym zwyczajem, który był przyczynkiem do żartów i dobrej zabawy, było "wieszanie śledzia". Zwyczaj ten wyglądał następująco - suszonego śledzia (czasem drewnianą atrapę) wieszano na drzewie albo na płocie, często przy drodze lub na rynku. Często robiono to publicznie, z udziałem młodzieży. W ten sposób żegnano się z postnym jadłem i niedostatkiem.
Oczyszczanie
Wielki Czwartek, który w kościele rozpoczynał Triduum Paschalne, także w wierzeniach ludowych wiązał się z wierzeniami nawiązującymi do symbolicznej mocy wody.
Wierzono, że woda tego dnia miała szczególną moc oczyszczającą. Dlatego już od rana wszyscy obmywali się w rzekach i strumieniach, bo - jak czytamy na stronie Muzeum Etnograficznego w Ochli:
"Obmycie w bieżącej wodzie miało zapewnić zdrowie i urodę".
Motyw ten ma zresztą bardzo głębokie korzenie - woda od wieków była uznawana za nośnik odnowy biologicznej i duchowej.
Jednocześnie Wielki Czwartek był dniem ostatnich porządków w domu i przygotowań do świąt - uporządkowany dom symbolizował pomyślność na nadchodzący rok. W wielu regionach zaczynano też pierwsze przygotowania kulinarne: zakwas na żur, wypiek chleba czy ciast, a nawet wstępne doprawianie mięs.
Nie brakowało też symbolicznych praktyk ochronnych - dbano o ogień w domu, unikano konfliktów i złych emocji, bo w tradycji ludowej od tego zależał spokój domowników.
Dzień ciszy i skupienia
Najwięcej zwyczajów i wierzeń wiąże się z Wielkim Piątkiem, dniem, który w kościele stanowi upamiętnienie dnia śmierci Jezusa.
Dzień ten miał smutny, refleksyjny i podniosły charakter. W ludowej wizji świata wierzono, że tego dnia świat jest w stanie zawieszenia, a naruszenie tabu i zakazów groziło złymi konsekwencjami.
W Wielki Piątek nie wolno było prać, piec ani wykonywać ciężkich prac. W wielu domach zatrzymywano nawet zegary. Zapadała cisza, która - według wierzeń - miała chronić przed złem.
Wierzono także, że w Wielki Piątek ziemia zyskuje szczególną moc, dlatego często zbierano ją do celów leczniczych.
Bardzo ważnym elementem celebrowania tego dnia, szczególnie na wsiach, było stawianie wart przy Grobie Pańskim. Pamiętam sama, jak mając kilka lat, z zapartym tchem przyglądałam się zmianom warty, którą na wsi mojej babci pełnili galowo ubrani strażacy. Dla nich był to zaszczyt, dla mieszkańców wsi zaś, wielkie wydarzenie i ważna tradycja.
Z Wielkim Piątkiem wiązano także przysłowia odnoszące się do pogody i plonów, np. "Jeżeli w Wielki Piątek kropi - radujcie się chłopi", nic dziwnego, że tego dnia z nadzieję spoglądano w niebo.
Dzień żywiołów
W końcu nadchodziła Wielka Sobota, a wraz z nią kulminacja wiary o ochronnej mocy żywiołów. Była ona związana z tym, co działo się w kościele - święceniem wody i ognia. W Wielką Sobotę wszystkie prace należało zakończyć przed zmrokiem. Wtedy wszyscy szli już do kościoła, by wziąć udział w podniosłych i radosnych już, uroczystościach poprzedzających niedzielną procesję rezurekcyjną.
Wielkanocne pisanki i święconka, którą niesiono do kościoła w sobotę, by włączyć ją do wielkanocnego śniadania, również miały w tradycji ludowej swoje wyjątkowe znaczenie, wykraczające poza symbolikę religijną.
"Zestaw na szczęście", czyli święconka
Jajko był zawsze postrzegane jako znak życia, odrodzenia i siły witalnej, dlatego także na Wielkanoc przypisywano mu właściwości ochronne i magiczne - skorupki święconych jaj zakopywano w polu, by zapewnić urodzaj, a dzielenie się jajkiem miało wzmacniać więzi i przynosić pomyślność.
Wierzono również, że poświęcone pokarmy nabierają szczególnej mocy - chronią dom, zdrowie i gospodarstwo. Jak podkreślają opracowania etnograficzne, święconka była traktowana nie tylko jako element tradycji, ale realne zabezpieczenie na przyszłość: "poświęcone pokarmy miały zapewniać dostatek i chronić przed nieszczęściem" - czytamy materiałach muzealnych. Nic więc dziwnego, że dbano o to, co znajdzie się w koszyczku - każdy produkt miał swoje znaczenie, a całość tworzyła mały, symboliczny "zestaw na szczęście" na nadchodzące miesiące.
Jaki Wielki Tydzień, taki cały rok
W tradycyjnych wierzeniach ludowych Wielki Tydzień był zatem czymś więcej niż tylko przygotowaniem do świąt - traktowano go jako moment, który może "ustawić" cały nadchodzący rok. Uważano na przykład, że pogoda w poszczególne dni Wielkiego Tygodnia odpowiada kolejnym porom roku.
Równocześnie wiele codziennych czynności nabierało wyjątkowego znaczenia - sadzenie drzew czy prace w gospodarstwie miały sprzyjać powodzeniu i obfitości, a drobne rytuały traktowano jak inwestycję w dobry rok. Jak czytamy na stronie Narodowego Instytutu Dziedzictwa, "czynności wykonywane w tym czasie miały wpływać na urodzaj i powodzenie gospodarstwa".
Zobacz też:
Mazurek, który pachnie jak ogród. Ten modny wielkanocny deser zaskoczy twoich gości
Halo tu święta! Proste tipy na niemarnowanie jedzenia - nie tylko w Wielkanoc
