Nadprzyrodzona interwencja i błędna data. Skąd wziął się mit założycielski Wiecznego Miasta?
Klasyczna narracja nierozerwalnie łączy się z postaciami bliźniaków - Romulusa i Remusa. Legendarni założyciele Wiecznego Miasta mieli być synami westalki - Rei Sylwii (zwanej też Ilią), a także boga Marsa, porzuconymi w wodach Tybru na polecenie Amuliusza - swego stryjecznego dziadka, a jednocześnie władcy Alba Longa (najważniejszej osady Lacjum), który upatrywał w nich bezpośredniego zagrożenia dla własnej pozycji. Według mitu do ocalenia braci przyczynił się bóg Tiberinus, zaś wykarmić rodzeństwo miała legendarna wilczyca (w grocie Lupercal na Palatynie); ostatecznie chłopcy trafili zaś pod opiekę pasterza Faustulusa. Nieświadomi własnego pochodzenia bracia dorastali w skromnym, pasterskim środowisku, doglądając trzód - z biegiem lat stając się naturalnymi liderami społeczności; po odkryciu prawdy o swych korzeniach, doprowadzili z kolei do obalenia Amuliusza i przywrócenia na tron prawowitego władcy, po czym powzięli zamiar uformowania własnej osady.
Po powrocie w okolice siedmiu wzgórz bliźniacy popadli w konflikt dotyczący dokładnej lokalizacji nowego ośrodka - Romulus skłaniał się ku Palatynowi, górującemu nad dawną grotą Lupercal, podczas gdy Remus optował za Awentynem. Brak porozumienia miał skłonić ich do poszukiwania aprobaty bogów poprzez wróżenie z lotu ptaków; Remus jako pierwszy dostrzegł sześć pomyślnych znaków na niebie, jednak Romulus chwilę później zauważył ich aż dwanaście, przypisując sobie ostateczne zwycięstwo. Różnica w interpretacji doprowadziła do fatalnego w skutkach sporu; po znieważeniu wytyczonych granic nowej osady Remus zginął - z ręki brata bądź jednego z jego zwolenników. Romulus ukształtował z kolei pierwsze instytucje, struktury i tradycje nowej osady, nazwanej na jego cześć Rzymem.
Skąd jednak precyzja daty? Otóż 21 kwietnia 753 roku przed naszą erą pozostaje konstruktem sztucznym - antyczni kronikarze przez dziesięciolecia proponowali zróżnicowane chronologie, ostatecznie autorytet zyskały jednak nieprecyzyjne wyliczenia Marka Terencjusza Warrona (uczonego żyjącego na przełomie II i I wieku przed naszą erą). Wybór skrywał jednak głęboki sens tożsamościowy - tego dnia przypadało wszak pasterskie święto Parilia, co łączyło nową cezurę z rolniczymi korzeniami Lacjum.
Sama legenda o bliźniakach wielokrotnie stanowiła zresztą elastyczne narzędzie państwowotwórczej narracji. Najstarsze zapisy historii pochodzą dopiero z III wieku przed naszą erą, a kanoniczne relacje Liwiusza czy Plutarcha zostały umiejętnie skrojone tak, by uzasadnić rzymską potęgę i połączyć osadę z trojańskim eposem. Współczesna nauka, pomijając odosobnione teorie o archeologicznych dowodach na istnienie pierwszego króla (wysuwane między innymi przez Andreę Carandiniego), niemal jednogłośnie traktuje więc owe opowieści w kategoriach mitograficznych. Badacze i badaczki w przeważającej większości odrzucają historyczność braci, uznając Romulusa za literacką postać "ulepioną" z nazwy powstającego miasta, a sam mit za dzieło fikcji.
Legenda versus nauka. Prawdziwa ewolucja siedmiu rzymskich wzgórz
Porzucenie legend rodzi pytania o rzeczywisty bieg historii nad brzegami Tybru. Choć Półwysep Apeniński tętnił ludzką aktywnością od dziesiątek tysięcy lat, zręby zorganizowanej przestrzeni w rejonie dzisiejszej stolicy Włoch zaczęły krystalizować się dopiero około XVI stulecia przed naszą erą. Tereny te przyciągały przede wszystkim uwarunkowaniami geograficznymi - Forum Boarium, zlokalizowane u stóp wzniesień, gwarantowało dogodny śródlądowy port oraz płytki bród ułatwiający rzeczną przeprawę; płynny nurt i bezpieczne zakole umożliwiały ponadto kontrolę nad strategicznymi szlakami handlowymi, w tym nad lukratywnym tranzytem soli z wybrzeża w głąb lądu.
Strome zbocza pobliskiego Kapitolu formowały z kolei naturalną cytadelę, idealną do obserwacji i ochrony zgromadzonych dóbr. Ślady materialne dowodzą, że wzgórze to jako jedno z pierwszych przyciągnęło stałych rezydentów i stałe rezydentki; najstarsze fragmenty ceramiki i resztki konstrukcji datowane są na okres między rokiem 1700 a 1350 przed naszą erą. Rzymu nie ukształtował jednak żaden pojedynczy, spektakularny zryw inwestycyjny, lecz powolne zjawisko organicznego narastania niezależnych struktur. W VIII stuleciu wyłoniły się cztery główne skupiska osadnicze - na Palatynie, Kapitolu, Kwirynale - wraz z Wiminałem - oraz na Celiusie, Oppiusie i Welii. Funkcjonowały one początkowo jako odizolowane, zamknięte wspólnoty, których przedstawiciele i przedstawicielki grzebali swych zmarłych w obniżeniach terenu - między innymi w zatorfionej dolinie, gdzie z czasem wytyczono słynne Forum Romanum.
Wraz z nadejściem wczesnej epoki żelaza nastąpił gwałtowny rozwój i wzrost złożoności społecznej; sytuacja kulturowa na półwyspie była wówczas niezwykle dynamiczna, a wcześniejsze fale migracji ukształtowały wieloetniczny krajobraz. W dolnym biegu Tybru i otaczającym go Lacjum zakorzeniła się łacina, należąca do rodziny języków italskich, podczas gdy obszary położone bardziej na północ zdominowała posługująca się odrębnym językiem społeczność etruska. Rosnące z każdym pokoleniem populacje wymusiły stopniową ewolucję klanowej przestrzeni - prawdziwy przełom instytucjonalny i architektoniczny nastąpił zaś, gdy zróżnicowane grupy osadnicze, inspirując się najprawdopodobniej modelem wczesnych państw-miast docierającym z greckiego świata, zaczęły dążyć do głębokiej integracji.
Dawne nekropolie w dolinach wyłączono ostatecznie z użycia, a ich teren skrupulatnie zasypano, utwardzono i przekształcono w publiczne agory. W tym samym czasie wokół Palatynu poprowadzono pierwszy solidny mur, wyznaczający przypuszczalnie pierwotne pomerium - nienaruszalną granicę nowej społeczności. Proces zlewania się porozrzucanych wiosek w zjednoczoną metropolię dobiegł końca w okolicach 600 roku przed naszą erą. Dało to początek prawdziwej potędze Wiecznego Miasta - przestrzeni ulepionej z kompromisów i ambicji bez udziału nadprzyrodzonych ingerencji.
