Włoska Umbria w sezonie zbiorów. Od lokalnych przysmaków po gaje oliwne
Spoleto to liczące ponad dwa tysiące lat miasto w środkowych Włoszech, otoczone wzgórzami i rozległymi gajami oliwnymi. Uprawa drzew oliwnych jest tu częścią wielowiekowej tradycji, a tereny rozciągające się między Spoleto a Asyżem, położonym około czterdziestu kilometrów dalej, należą do szczególnie cenionych obszarów produkcji oliwy w całej Umbrii (a także i w całej Italii).
Region słynie jednak nie tylko z niej. Swoją podróż Emiliano Castagna rozpoczął od wizyty w miejscowym sklepie, którego historia sięga 1620 roku. Na półkach znalazły się charakterystyczne dla umbryjskiej kuchni produkty, między innymi tradycyjny makaron strangozzi, borowiki, wędliny z dziczyzny oraz cenione przez smakoszy trufle. Te ostatnie występują w okolicy w kilku odmianach - białe pochodzą przede wszystkim z północnej części regionu, natomiast czarne można znaleźć między innymi w rejonie Spoleto, Norcii i gór Monti Martani.
Najważniejszym punktem wyprawy były jednak gaje oliwne, w których jesienią rozpoczynają się zbiory. Jak wyjaśniał Castagna, we Włoszech uprawia się ponad pięćset odmian oliwek, różniących się zarówno właściwościami, jak i smakiem uzyskiwanej z nich oliwy. Nie bez znaczenia pozostaje także stopień dojrzałości owoców. Do produkcji intensywnej, aromatycznej oliwy często wybiera się te, które dopiero zaczynają zmieniać kolor z zielonego na ciemniejszy.
Choć dawniej oliwki zbierano przede wszystkim ręcznie, obecnie producenci korzystają również ze specjalistycznych maszyn. Jedno z rozwiązań zaprezentowanych w reportażu przypomina odwrócony parasol, który obejmuje pień drzewa i wychwytuje strząsane owoce. Dzięki temu nie spadają one bezpośrednio na ziemię, co ogranicza ryzyko ich uszkodzenia i zanieczyszczenia. Równie istotny okazuje się czas. Świeżo zebrane oliwki powinny jak najszybciej trafić do tłoczni, ponieważ długie przechowywanie może niekorzystnie wpływać na jakość uzyskanego produktu. W odwiedzonym przez Castagnę gospodarstwie zakładano, że od zbiorów do rozpoczęcia przetwarzania nie powinno upłynąć więcej niż osiemnaście godzin.
Od świeżych oliwek do "płynnego złota". Jak przebiega tłoczenie?
Kolejnym przystankiem była nowoczesna tłocznia, w której Emiliano prześledził proces powstawania oliwy extra virgin. W przeciwieństwie do olejów wymagających rafinacji uzyskuje się ją z owoców oliwki wyłącznie metodami mechanicznymi, bez stosowania chemicznych procesów ekstrakcji.
Pierwszym etapem jest oczyszczenie zbiorów. Maszyny usuwają liście i pozostałe zanieczyszczenia, a owoce są dokładnie myte. Następnie trafiają do urządzenia, które rozdrabnia je na jednolitą masę. Tak przygotowana pasta jest powoli mieszana, co pozwala drobnym kropelkom oliwy łączyć się w większe. W pokazanej tłoczni etap ten trwał około dwudziestu minut. Kolejne urządzenia oddzielają oliwę od wody i pozostałości owoców, aż ostatecznie można otrzymać gotowy produkt. Współczesne technologie pozwalają przeprowadzać cały proces w zamkniętych instalacjach, ograniczających kontakt oliwy z tlenem. Ma to istotne znaczenie dla zachowania świeżości, aromatu i cennych składników. Równie ważna jest kontrola temperatury podczas ekstrakcji.
Świeża oliwa, której Castagna mógł spróbować bezpośrednio po zakończeniu produkcji, miała charakterystyczny, lekko mętny wygląd. Wynika on z obecności drobnych cząstek owoców i niewielkiej ilości wody. Z czasem oliwa może stać się bardziej przejrzysta, między innymi wskutek osadzania się zawiesiny lub filtracji. Sama mętność nie przesądza jednak o jej jakości.
Po zakończeniu produkcji następuje przechowywanie i rozlewanie do opakowań. Także na tym etapie trzeba chronić oliwę przed czynnikami, które mogą przyspieszać utratę jej właściwości.
Dobra oliwa może być gorzka. Na co zwracać uwagę podczas zakupów?
Jednym z najczęstszych błędów popełnianych przy wyborze oliwy jest ocenianie jej jakości wyłącznie na podstawie koloru. Intensywnie zielony odcień bywa utożsamiany z lepszym produktem, choć w rzeczywistości zależy między innymi od odmiany oliwek i stopnia ich dojrzałości. Właśnie dlatego profesjonalni degustatorzy korzystają ze specjalnych, barwionych kieliszków, które pozwalają skupić się na zapachu i smaku, zamiast sugerować się wyglądem. Podczas degustacji oliwę delikatnie ogrzewa się w dłoniach, aby łatwiej uwolnić jej aromat.
Wysokiej jakości oliwa extra virgin powinna wyróżniać się przede wszystkim świeżym, owocowym zapachem. W zależności od odmiany można wyczuć w niej nuty przywodzące na myśl świeżo skoszoną trawę, zielone owoce czy zioła. Po spróbowaniu może pojawić się również charakterystyczna goryczka i delikatne pieczenie w gardle.
Wbrew pozorom nie są to cechy świadczące o zepsuciu produktu. Gorzki i pikantny posmak zalicza się do pozytywnych właściwości sensorycznych oliwy, szczególnie tej otrzymywanej z wcześniej zbieranych owoców. Wiąże się on między innymi z obecnością związków fenolowych, należących do naturalnych przeciwutleniaczy. Na smak wpływa oczywiście wiele czynników, dlatego nie każda dobra oliwa musi być równie intensywna. Najważniejsza pozostaje równowaga między jej aromatem, goryczką i pikantnością.
Emiliano Castagna przypomniał przy tym o właściwym przechowywaniu. Najlepiej wybierać oliwę sprzedawaną w ciemnych butelkach, ponieważ światło przyspiesza niekorzystne zmiany zachodzące w produkcie. W domu należy trzymać ją w chłodnym, zacienionym miejscu, z dala od kuchenki i innych źródeł ciepła. Nie ma potrzeby umieszczania jej w lodówce; znacznie ważniejsze jest unikanie dużych wahań temperatury oraz dokładne zamykanie butelki po każdym użyciu.
Nie tylko do sałatek. Oliwa extra virgin pasuje nawet do lodów
Ostatnia część wyprawy po Umbrii poświęcona została kulinarnym możliwościom oliwy. Jak przekonywał Emiliano, warto traktować ją nie tylko jako tłuszcz wykorzystywany podczas przygotowywania potraw, lecz także jako przyprawę, która potrafi wydobyć i podkreślić ich smak.
Najprostszym przykładem jest połączenie świeżej oliwy z pomidorami, pieczywem czy warzywami. Intensywniejsze odmiany doskonale komponują się również z roślinami strączkowymi, kaszami oraz kremową burratą, szczególnie w towarzystwie pistacji.
Nie trzeba jednak ograniczać się do wytrawnych dań. Castagna zaproponował też podanie oliwy ze świeżą pomarańczą, której naturalna słodycz i kwasowość ciekawie kontrastują z delikatną goryczką oraz pikantnością oliwy extra virgin. Jeszcze mniej oczywistym pomysłem okazały się lody pistacjowe skropione niewielką ilością świeżej oliwy. Takie zestawienie pozwala połączyć kremową konsystencję deseru z wyrazistym aromatem produktu, który w Umbrii od pokoleń stanowi jeden z najważniejszych elementów lokalnej kuchni.







