Od niegdysiejszego symbolu do miejskiego fenomenu. Skąd wzięły się wrocławskie krasnale?
Choć próby wskazania jednego światowego początku podobnych miejskich serii skazane są na niepowodzenie, w polskich realiach bezsprzecznym punktem odniesienia pozostaje Wrocław - mimo że i tam geneza okazuje się znacznie bardziej złożona niż mogłaby sugerować współczesna popularność krasnali. Źródeł późniejszego fenomenu szukać należy w działalności Pomarańczowej Alternatywy - absurdystycznego ruchu opozycyjnego, który w latach 80. wykorzystywał wizerunek krasnala do ośmieszania ówczesnej rzeczywistości; do symboliki tej nawiązano w roku 2001, odsłaniając Pomnik Pomarańczowej Alternatywy przy ulicy Świdnickiej (zwany dziś Papą Krasnalem albo Krasnalem Majorem) ‒ cztery lata później zainaugurowano zaś właściwą serię, ustawiając w mieście pięć niewielkich figur.
Skromna początkowo seria rozrastała się z roku na rok - dziś liczbę krasnali szacuje się na około tysiąc, choć precyzyjne ustalenie stanu pozostaje właściwie niemożliwe; kolejne krasnale fundują wszak nie tylko władze, lecz także instytucje, przedsiębiorstwa czy inne podmioty. Część figur zmienia przy tym adres, inne znikają z przestrzeni, następne pojawiają się zaś poza oficjalnymi wykazami. Istotniejszy od samej skali pozostaje jednak mechanizm, który Wrocław skutecznie spopularyzował - niewielka rzeźba przestała być wyłącznie ozdobą, stając się zarazem nośnikiem pamięci i znakiem tożsamości Wrocławia.
Sam pomysł wprowadzania niewielkich figur w miejską przestrzeń nie narodził się jednak we Wrocławiu. Już na początku lat 60. w Wiśle ustawiono kamienną grupę niedźwiadków autorstwa Jerzego Szarca - stanowiącą jeden z najwcześniejszych polskich przykładów podobnej formy. Właściwy Szlak Niedźwiadka w swojej współczesnej odsłonie narodził się jednak dopiero pół wieku później.
Nie tylko legendy. Z czego miasta budują własne mikroświaty?
Wrocław dostarczył wzorca, lecz nie gotowej treści - tę kolejne miasta odnajdywały już we własnych dziejach, symbolach i tradycjach. Zielona Góra sięgnęła więc po motyw wpisany w jej tożsamość od stuleci ‒ od 2010 roku ulice poczęły "opanowywać" bachusiki, mające stanowić symboliczne wyobrażenie potomstwa rzymskiego boga wina. Każda z postaci ma własne imię, indywidualny charakter i określone zajęcie, a kolejne figury rozlokowano w charakterystycznych punktach miasta. Dziś jest ich już kilkadziesiąt, szlak od dawna funkcjonuje zaś jako samodzielna atrakcja miasta.
W Gdańsku podobną rolę powierzono Hewelionom - lwom, których nazwa łączy nazwisko Jana Heweliusza z heraldycznym symbolem miasta. Od 2015 roku pojawiają się one w punktach o bardzo różnych funkcjach - od ZOO i lotniska, przez stadion, po molo - za każdym razem przyjmując formę związaną z otoczeniem.
Jeszcze bardziej nieoczywista pozostaje geneza kołobrzeskich Marianów. Wszystko zaczęło się od humorystycznych fotomontaży Dariusza Jakubowskiego, w których główną rolę odgrywała mewa o imieniu Marian; w 2019 roku żart wyszedł jednak z cyfrowej rzeczywistości i - dzięki rzeźbom Romualda Wiśniewskiego - zaczął "zasiedlać" miasto. Kolejne mewy wcielają się w najróżniejsze ludzkie role, a lokalizacja każdej z postaci staje się częścią jej charakteru.
Z podań i wierzeń prosto na ulice. Folklor w nowej roli
O ile część miejskich bohaterów i bohaterek powstaje niemal od zera, inne istniały w lokalnej wyobraźni na długo przed narodzinami turystycznych szlaków. Najlepszym przykładem pozostają katowickie beboki - postacie wywodzące się ze śląskiego folkloru, w którym przez pokolenia pełniły rolę zgoła odmienną od dzisiejszej, należąc do repertuaru stworów, którymi straszono najmłodszych. Grzegorz Chudy nadał im jednak zupełnie inne oblicze, przemieniając dawnego stracha w nieco zadziorną, lecz przyjazną postać; od 2021 roku współczesne beboki zaczęły zaś opanowywać Katowice na skalę, z którą konkurować może niewiele innych miast ‒ jesienią 2026 roku było ich już ponad 130.
Podobnych reinterpretacji dawnych motywów przybywa. Olsztyn stworzył szlak kilkunastu postaci z baśni i legend Warmii, Mazur oraz dawnych Prus - wśród nich znalazły się między innymi Kłobuk, Smętek, Topnik czy Barstuk - Chodzież sięgnęła po legendę o Karzełkach Płomienistych, Kościerzyna zaś po stolemy, a więc kaszubskie olbrzymy. W Tarnowie punktem wyjścia stały się z kolei renesansowe maszkarony zdobiące ratusz; współcześni artyści przełożyli je na niewielkie figury, dając im nowe wcielenia - od Astronoma i Rajcy po Ducha Teatru czy Filmowca. Mechanizm pozostaje ten sam ‒ coś, co dotychczas tkwiło w legendzie, detalu architektonicznym albo opowieści przekazywanej kolejnym pokoleniom, zostaje niejako wyprowadzone na ulicę.
Miejskie bestiarium. Od lokalnej heraldyki po rzeczywistą faunę
Najliczniejszą grupę stanowią jednak zwierzęta - tyle że i w tym przypadku za pozornie podobną formą kryją się skrajnie różne źródła. Przemyśl wykorzystuje niedźwiedzia obecnego w herbie, Jelenia Góra - jelenia wpisanego zarówno w heraldykę, jak i samą nazwę, Kędzierzyn-Koźle oraz Lublin mnożą kolejne koziołki, a Kraków rozwija Smoczy Szlak, przekładając na współczesny język jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich legend. W Kruszwicy niewielkie myszy nie mogłyby z kolei prowadzić do niczego innego niż opowieści o Popielu i Mysiej Wieży.
Nie wszędzie trzeba jednak sięgać do heraldyki czy podań. Jaworzno postawiło na chomika europejskiego, rzeczywiście występującego w okolicy, łącząc tym samym promocję miasta z przypominaniem o ochronie zagrożonego gatunku. Białystok stworzył z kolei WidziMisie - serię niedźwiedzi, których wygląd i atrybuty odnoszą się do miejsc, instytucji czy aktywności związanych z miastem; od pierwszych ośmiu figur ustawionych w 2021 roku kolekcja rozrosła się już do dwudziestu pięciu. Muszyna wybrała powszechnie spotykane w tamtejszych ogrodach kaczki, Krynica Morska - dziki, a Międzyzdroje stworzyły kolejne wcielenia Mewci Ewci. Pińczowskie sowy przywołują natomiast legendę wiążącą nazwę miasta z "pięcioma sowami", podczas gdy trzebnickie koty odsyłają do popularnego określenia Wzgórz Trzebnickich - "Kocich Gór". Tym sposobem polskie miasta dorobiły się swoistego bestiarium, w którym rzeczywista fauna, herbowa symbolika i lokalna mitologia współistnieją bez większych problemów.
Radioodbiorniki zamiast krasnali, czyli przemysłowa pamięć w skali mikro
Nie wszystkie miasta uznały jednak, że ich historia potrzebuje oczu, łap albo kapelusza. Jednym z najoryginalniejszych rozwinięć całego zjawiska pozostaje Dzierżoniów, gdzie od 2018 roku powstaje Trakt Diory - seria miniaturowych modeli radioodbiorników produkowanych niegdyś w miejscowych zakładach. Pionier, Ewa, Promyk, Ramona czy Polonez stają się tym samym materialną pamiątką po przemyśle, który przez dziesięciolecia współtworzył tożsamość miasta.
Analogiczną logikę - choć na znacznie szerszą skalę - przyjął Radom. Tam Szlak Symboli Przemysłu tworzą pomniejszone odlewy dawnych produktów i urządzeń, w tym rowerów, obuwia, telefonu, maszyny do pisania czy kuchni gazowej. Olkusz oraz kilka innych dawnych ośrodków wydobywczych powróciły z kolei do postaci gwarków, przy czym tamtejsze figury nie służą wyłącznie jako ozdoby - osiemnaście rzeźb składa się na rozbudowaną opowieść o wydobyciu srebra i ołowiu. Jeszcze inaczej wygląda to w Złotym Stoku, gdzie górnicze postacie wykonano z czarnej blachy, wyposażając je dodatkowo w ruchome elementy. "Figurka miejska" okazuje się więc pojęciem coraz mniej dosłownym - istotniejsza od formy pozostaje dziś funkcja opowiadania o miejscu.
Od Konopnickiej po Reksia. Literatura i animacja na ulicach
Osobny rozdział stanowią serie, które zamiast legend czy przemysłu materializują literaturę i popkulturę. Suwałki - miasto, w którym urodziła się i przez kilka lat mieszkała Maria Konopnicka - rozmieściły w przestrzeni krasnoludki z "O krasnoludkach i o sierotce Marysi", zaprojektowane w nawiązaniu do ilustracji Jana Marcina Szancera. Zamość wykorzystuje z kolei twórczość Bolesława Leśmiana, który mieszkał tam i pracował w okresie międzywojennym; w miejskim krajobrazie pojawiają się więc Srebroń, Bajdała, Znikomek, Szewczyk czy "Dwoje ludzieńków". Darłowo sięga natomiast do "Siedmiu dalekich rejsów" Leopolda Tyrmanda, prowadząc spacerujących przez przestrzeń miasta śladem literackiej fabuły.
Jeszcze inny charakter mają Łódź i Bielsko-Biała, gdzie miejskie trasy pełnią funkcję plenerowych archiwów rodzimej animacji. Pierwsza z nich przypomina tradycję Se-ma-foru - między innymi za sprawą Misia Uszatka, Plastusia, Pingwina Pik-Poka czy Filemona i Bonifacego - druga zaś oddaje przestrzeń Reksiowi, Bolkowi i Lolkowi oraz bohaterom "Porwania Baltazara Gąbki". W każdym przypadku nostalgia zostaje więc powiązana z konkretnym miejscem, dzięki czemu postacie znane z książek czy ekranów odzyskują lokalny adres.
Niezależnie od genezy czy formy, najciekawsze miejskie serie dawno przestały być wyłącznie zbiorami niewielkich rzeźb. Towarzyszą im mapy, gry terenowe, aplikacje, kody QR czy pieczątki; kolejne realizacje pojawiają się przy tym niemal bez przerwy. Sedno fenomenu tkwi nie tyle w samych figurach, ile w sposobie patrzenia na przestrzeń, który wymuszają. Historie zwykle zamknięte w muzeach czy archiwach wychodzą tym sposobem na chodniki, a miasto zaczyna opowiadać o sobie w zupełnie innej skali.
